Saturday, December 8

Wat maakt het verschil?

Een buitengewoon groot aantal (al dan niet zelfbenoemde) chimpanzee-experts lijkt een mening te hebben over de vraag of chimps nu zoveel overeenkomsten met ons vertonen, of juist zo verschillend van ons zijn. Laatst stond er zelfs een betoog in de krant waarin de schrijver waarschuwde dat het toch een gevaarlijke tendens was, dat biologen de overeenkomsten tussen chimp en mens zo vaak benadrukten. Juist in deze tijd moeten wij mensen ons speciaal kunnen voelen, om zo onze obstakels te kunnen overwinnen!

Wat mij vooral opvalt is dat het veelal lijkt alsof men met elkaar in discussie is, terwijl men in werkelijkheid volledig langs elkaar heen praat. Het is als het vergelijken van een gele cirkel met een geel vierkant. "De overeenkomsten zijn groot", zegt expert 1, "de kleur is exact hetzelfde ongemeleerde lichtgeel." Waarop expert 2 zich geroepen voelt in te brengen "dat er juist significante verschillen tussen de twee vormen bestaan, zoals dat het vierkant maar liefst vier hoeken heeft terwijl we aan de cirkel tot dusver geen enkele hoek hebben kunnen ontdekken." Van argument en tegenargument is geen enkele sprake.



Als we mens en chimp vergelijken, wat zijn dan de relevante verschillen en overeenkomsten? Dat hangt natuurlijk volledig van de vraagstelling af. Maar juist aan die vraagstelling gaat men vaak voorbij. Filosofen die zich bezighouden met dierethiek besteden wel veel aandacht aan het zoeken van de juiste vraagstelling. Peter Singer beargumenteert dat bij ethische vraagstukken de vraag moet zijn, of het onderwerp kan lijden. In hoeverre het onderwerp op zijn achterpoten loopt of piano kan leren spelen, dat is volgens hem in dit geval irrelevant. Hij volgt daarin de invloedrijke Britse denker Jeremy Bentham, die in 1789 al schreef: "The question is not, Can they reason? nor, Can they talk? but, Can they suffer?" Als we vanuit dit oogpunt mens en chimpanzee vergelijken, zien we veel overeenkomsten: beide kunnen lijden. Andere filosofen menen dat de vraag moet zijn, welke wezens een zekere inherente waarde hebben, waardoor zij niet alleen maar als 'means to an end' gebruikt mogen worden. Hoe het ook zij, er wordt uitgebreid aandacht aan de vraagstelling besteed.

Het belang van het weten wat de vraag is, wordt briljant geïllustreerd in het science-fiction boek 'The Hitchhiker's Guide to the Galaxy' van Douglas Adams. Een ras pandimensionale wezens zoekt naar de zin van het leven, het antwoord op de ultieme vraag, en programmeren een supercomputer om dit uit te rekenen. Na 7,5 miljoen jaar spuugt deze Het Antwoord uit: '42'. Waarop de galactische filosofen zich beseffen dat ze niet zo goed weten wat de De Vraag nu precies inhoudt, en zonder deze kennis Het Antwoord niet begrijpen.

Voor gedragsbiologen, neurologen, of psychologen kan de vraagstelling natuurlijk geheel anders zijn als voor ethici. Maar het moge duidelijk zijn dat je alleen over het juiste antwoord kan discussi├źren als beide kanten dezelfde vraag stellen.